Çek, bir kişinin kendi bankasına, belirli bir tutarı çeki getiren kişiye ödemesi için verdiği yazılı ve kayıtsız şartsız bir ödeme talimatıdır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na (TTK) göre çek bir ödeme aracıdır ve kural olarak görüldüğünde, yani bankaya ibraz edildiği anda ödenir.
Arsa, arazi ve tarla satışlarında çek, özellikle vadeli ödemelerde sıkça karşımıza çıkar. Ancak tapu devri bir kez yapıldıktan sonra çekin karşılıksız çıkması, satıcıyı uzun ve masraflı bir tahsil sürecine sokabilir. Bu rehberde çekin temel kurallarını ve arsa satışında çekle ödeme kabul ederken dikkat etmeniz gereken noktaları sade bir dille özetliyoruz.
Çek nedir? Temel hukuki çerçeve
Çek; poliçe ve bono (senet) ile birlikte “kambiyo senedi” olarak adlandırılan belgelerden biridir. Kambiyo senetleri sıkı şekil kurallarına bağlıdır. Bu kurallara uyulduğunda alacaklıya daha hızlı takip imkânları tanınır.
Çekteki taraflar
- Keşideci: Çeki düzenleyen ve imzalayan kişidir, yani ödeme yükümlülüğü altına giren taraftır.
- Muhatap: Ödemeyi yapacak bankadır. Çekte muhatap her zaman bir bankadır.
- Lehtar ve hamil: Çeki ilk alan kişi lehtardır. Çeki elinde bulunduran ve bankaya ibraz eden kişiye hamil denir.
- Ciranta: Çekin arkasını imzalayarak başkasına devreden kişidir.
Görüldüğünde ödeme ve ileri tarihli çek
TTK’ya göre çek görüldüğünde ödenir ve buna aykırı kayıtlar yazılmamış sayılır. Kanun, üzerindeki düzenleme tarihinden önce bankaya ibraz edilen çekin de kural olarak ibraz günü ödeneceğini kabul eder.
Uygulamada ise “ileri tarihli çek” çok yaygındır. Çekin üzerine bugünün tarihi değil, ödemenin yapılması planlanan ileri bir tarih yazılır ve taraflar çekin o tarihte bankaya götürüleceği konusunda anlaşır. İleri tarihli çekin üzerindeki tarihten önce ibraz edilmesi hâlinde nasıl işlem göreceği, 5941 sayılı Çek Kanunu’ndaki geçiş hükümleriyle zaman içinde farklı şekillerde düzenlenmiştir.
Pratikte ileri tarihli çek, bir ödeme aracından çok bir vade ve kredi aracı gibi kullanılır. Riskin büyük bölümü de buradan doğar. Bugün hesabında para olan bir keşidecinin aylar sonra da aynı durumda olacağının bir garantisi yoktur.
Çekin zorunlu unsurları
TTK’ya göre bir belgenin çek sayılabilmesi için aşağıdaki unsurları taşıması gerekir:
- Senet metninde, senedin düzenlendiği dilde “çek” kelimesi,
- Belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız şartsız havale (ödeme talimatı),
- Ödeyecek bankanın (muhatabın) ticaret unvanı,
- Ödeme yeri,
- Düzenleme tarihi ve yeri,
- Düzenleyenin (keşidecinin) imzası.
Bu unsurlardan biri eksik olan belge kural olarak çek sayılmaz. Kanun, ödeme yeri ve düzenleme yeri gibi bazı unsurların eksikliğini belirli kurallarla tamamlar. Bankaların verdiği çek yapraklarında ayrıca hesap numarası, seri numarası, keşidecinin kimlik veya vergi numarası ve karekod gibi bilgiler basılı olarak yer alır.
Satıcı olarak sizin için pratik sonuç şudur: tarihi, tutarı veya imzası eksik ya da üzerinde silinti ve karalama bulunan bir çeki kabul etmeyin. Tutarın rakamla ve yazıyla aynı yazıldığını da kontrol edin.
Çekin ibraz süreleri
Çekin hamili, çeki kanuni ibraz süresi içinde bankaya götürmelidir. Bu süreler, çekin üzerinde yazan düzenleme tarihinden itibaren işlemeye başlar.
| Durum | Kanuni ibraz süresi |
|---|---|
| Düzenlendiği yerde ödenecek çek | 10 gün |
| Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek | 1 ay |
| Düzenlendiği yer ile ödeneceği yer farklı kıtalarda ise | 3 ay |
Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara başvuru hakkı kaybedilebilir. Karşılıksız çek yaptırımlarının uygulanması da çoğu durumda çekin süresinde ibraz edilmiş olmasına bağlıdır. Bu nedenle ileri tarihli bir çeki, üzerindeki tarih geldiğinde bekletmeden bankaya ibraz etmeniz önerilir.
Karekodlu çek ve sorgulama
Bankaların bugün verdiği çek yaprakları karekodludur. Karekod, çekin hangi bankaya, hangi hesaba ve hangi keşideciye ait olduğunu doğrulamaya yarar.
Karekodu Findeks üzerinden okutarak çekin gerçekten o banka tarafından o kişiye verilip verilmediğini ve keşidecinin çek ödeme geçmişine ilişkin bazı bilgileri görebilirsiniz. Keşideci de kendi adına Findeks çek raporu alıp size gösterebilir.
Unutmayın: iyi bir ödeme geçmişi, gelecekteki ödemenin garantisi değildir. Sorgulama, riski azaltan bir adımdır ama riski ortadan kaldırmaz.
Karşılıksız çek ve 5941 sayılı Çek Kanunu
Çek bankaya ibraz edildiğinde hesapta yeterli para yoksa banka, çekin karşılıksız olduğunu çekin üzerine veya ayrı bir belgeye kaydeder. Bu kayıt, hamilin haklarını takip edebilmesi için önemli bir belgedir.
Yaptırımların genel çerçevesi
5941 sayılı Çek Kanunu, süresinde ibraz edilen çekin karşılıksız çıkmasına sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine yaptırımlar öngörür. Bu yaptırımlar arasında adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunur. Kanun bu alanda son yıllarda birkaç kez değişti. Somut bir durumda güncel hükümleri bir avukattan öğrenmeniz gerekir.
Karşılıksız çek kayıtları bankacılık sistemine de bildirilir ve keşidecinin kredi geçmişine yansır.
Cezai yaptırım, alacağınızı kendiliğinden tahsil etmez. Paranızı almak için genellikle icra takibi başlatmanız gerekir. Çek, kambiyo senedi olduğu için bu takipte kambiyo senetlerine özgü haciz yolundan yararlanılabilir.
Bankanın sorumlu olduğu tutar
Çek karşılıksız çıktığında muhatap banka, kanunda belirlenen ve her yıl güncellenen belirli bir tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür.
Bu tutar, arsa satışlarında konuşulan bedellerin yanında çoğu zaman küçük kalır. Bu yüzden bankanın sorumluluğunu satış bedelinin güvencesi gibi görmemeniz gerekir.
Çekte zamanaşımı
Hamilin cirantalara, keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay içinde zamanaşımına uğrar.
Bu süre oldukça kısadır. Zamanaşımı dolduktan sonra alacak her durumda ortadan kalkmaz; ancak kambiyo senetlerine özgü hızlı takip yolu kullanılamayabilir ve alacağı başka yollarla ispat etmek gerekebilir.
Arsa satışında çekle ödemenin riskleri
Tapu devrinden sonra karşılıksız çıkma
En büyük risk budur. Tapu alıcıya geçtikten sonra çek karşılıksız çıkarsa, arsa artık sizin adınıza kayıtlı değildir ve elinizde yalnızca bir alacak kalır. Tapunun geri alınması çoğu durumda kolay değildir ve uzun bir yargı süreci gerektirebilir.
İleri tarihli çekin belirsizliği
Vade uzadıkça keşidecinin mali durumunun değişme ihtimali artar. Keşidecinin hesaplarına haciz gelmesi, işlerinin bozulması ya da çek yasağı alması gibi durumlar ödemeyi zorlaştırabilir. Bir yıl sonrasına yazılmış çek, bugün alınan paradan çok farklı bir risk taşır.
Ciro zinciri
Alıcı size kendi çekini değil, başkasından aldığı ve ciro ettiği bir “müşteri çeki” veriyor olabilir. Ciro zincirindeki her imza kural olarak ek bir sorumlu kişi anlamına gelse de, keşideciyi tanımıyorsanız çekin gerçek değerini ölçmek zorlaşır. Kopuk ciro zinciri, sahte imza ya da kayıp veya çalıntı olduğu bildirilmiş çek gibi ihtimaller de göz ardı edilmemelidir.
Çekle ödeme kabul ederken dikkat edilecekler
- Karekodu sorgulayın: Findeks üzerinden karekod sorgulaması yaparak çekin gerçek ve kayıtlı olduğunu doğrulayın.
- Findeks çek raporu isteyin: Keşideciden güncel tarihli bir çek raporu talep edin ve ödeme geçmişine bakın.
- Keşideciyi kontrol edin: Çeki alıcı mı düzenledi, yoksa üçüncü bir kişi mi? Şirket çekiyse imzayı atan kişinin şirketi temsile yetkili olduğunu imza sirküleri ile kontrol edin.
- Çekin şeklini kontrol edin: Tarih, tutar ve imza tam mı; rakam ve yazıyla yazılan tutar aynı mı; ciro zinciri kesintisiz mi?
- Mümkünse tapuda ödemeyi tercih edin: Bedeli tapu müdürlüğünde devir sırasında banka aracılığıyla almak, çekin en güvenli alternatifidir. Süreç ve masraflar için Tapu Masrafları ve Satış Süreci rehberimize bakabilirsiniz.
- Satış sözleşmesine teminat hükmü koydurun: Vadeli ödemede, çeklerin karşılıksız çıkması hâlinde neler olacağını (ek teminat, ipotek, cezai şart gibi) yazılı olarak düzenleyin. Taşınmaz satışlarında sözleşmenin şekli önemlidir; bu hükümleri bir avukat veya noter desteğiyle hazırlamanız önerilir.
- Tapuyu güvenceye bağlayın: Tapunun son ödemeyle birlikte devredilmesi ya da devirle birlikte satıcı lehine ipotek konulması gibi seçenekleri Senet (Bono) Nedir? rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Kısacası çek, doğru kontrol edildiğinde kullanışlı bir ödeme aracıdır. Ancak arsa gibi yüksek bedelli bir satışta, tapu devrinden sonra ödenecek çekleri tek başına yeterli bir güvence olarak görmemeniz gerekir. Satışın ödeme planını tapu devrinden önce netleştirmek, ileride yaşanabilecek sorunların önemli bir bölümünü baştan önler.