Senet ya da bono, bir kişinin belirli bir parayı belirli bir tarihte, senette adı yazan kişiye veya onun emrine ödeyeceğini kayıtsız şartsız üstlendiği yazılı bir belgedir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’ndaki (TTK) adı “emre yazılı senet”tir; halk arasında “emre muharrer senet”, “bono” ya da kısaca “senet” denir.
Çekten farklı olarak senette ödemeyi yapacak bir banka yoktur; borçlu doğrudan senedi imzalayan kişidir. Bu yüzden senet, vadeli arsa satışlarında sık kullanılır. Ancak senet tek başına ne tapunun ne de alacağın güvencesidir. Bu rehberde senedin temel kurallarını ve vadeli satışta daha güvenli ödeme yollarını sade bir dille anlatıyoruz.
Senet (bono) nedir? Temel kavramlar
Bono, çek ve poliçe ile birlikte kambiyo senetleri arasında yer alır. Kambiyo senetleri sıkı şekil kurallarına bağlıdır. Bu kurallara uyulduğunda alacaklı daha hızlı takip imkânlarından yararlanabilir.
Senetteki taraflar
- Düzenleyen (borçlu): Senedi imzalayan ve vadede ödeme yapmayı üstlenen kişidir. Arsa satışında bu kişi genellikle alıcıdır.
- Lehtar (alacaklı): Ödemenin kendisine veya emrine yapılacağı kişidir. Arsa satışında genellikle satıcıdır.
- Hamil: Senedi elinde bulunduran ve ödemeyi isteme hakkı olan kişidir.
- Ciranta: Senedin arkasını imzalayarak başkasına devreden kişidir.
- Avalist: Senet borcunun ödenmesini garanti eden kişidir.
Senedin zorunlu unsurları
TTK’ya göre bir belgenin bono sayılabilmesi için aşağıdaki unsurları taşıması gerekir:
- Senet metninde, senedin düzenlendiği dilde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi,
- Belirli bir bedeli ödemek için kayıtsız şartsız bir vaat,
- Vade,
- Ödeme yeri,
- Ödemenin kime veya kimin emrine yapılacağı (lehtarın adı),
- Düzenleme tarihi ve yeri,
- Düzenleyenin imzası.
Kanun bazı eksiklikleri tamamlar. Örneğin vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenir; ödeme yeri yazılmamışsa kural olarak düzenleme yeri ödeme yeri sayılır. Lehtarın adı, düzenleme tarihi veya imza gibi unsurlar eksikse belge bono sayılmayabilir ve kambiyo senetlerine özgü hızlı takip yolu kullanılamayabilir.
Bedelin rakamla ve yazıyla farklı yazılması hâlinde kural olarak yazıyla yazılan tutar esas alınır. Kırtasiyelerde satılan hazır senet formlarını kullanırken de tüm alanların eksiksiz ve okunaklı doldurulduğundan emin olun.
Vade türleri
Kanun, kambiyo senetlerinde dört vade türünü kabul eder:
- Belirli bir günde: Örneğin “15 Mart 2027”. Arsa satışlarında en sık kullanılan türdür.
- Düzenleme gününden belirli bir süre sonra: Örneğin “düzenleme tarihinden itibaren üç ay sonra”.
- Görüldüğünde: Senet, ödeme için ibraz edildiği gün ödenir.
- Görüldükten belirli bir süre sonra: Senedin görüldüğü tarihten itibaren belirlenen süre sonunda ödenir.
Bunların dışındaki vade kayıtları, örneğin tek bir senette birden çok taksit göstermek, senedi geçersiz kılabilir. Bu nedenle taksitli satışlarda her taksit için ayrı bir senet düzenlenir.
Aval ve ciro kısaca
Aval, bir kişinin senet borcunun ödenmesini garanti etmesidir. Genellikle senedin üzerine “aval için” veya benzeri bir ibare yazılıp imza atılarak verilir. Avalist, kimin için aval verdiyse kural olarak onun gibi sorumlu olur.
Ciro, senedin arkasına imza atılarak başkasına devredilmesidir. Senedi ciro eden kişi de kural olarak ödemeden sorumlu hâle gelir. Böylece senette birden fazla sorumlu kişi oluşabilir.
Senet vadesinde ödenmezse ne olur?
Protesto
Vadesinde ödenmeyen senet için alacaklı genellikle noter aracılığıyla “ödememe protestosu” çektirir. Protesto, özellikle cirantalara ve onların avalistlerine başvuru hakkının korunması için önemlidir. Senedi düzenleyen borçluya karşı haklar için ise kural olarak protesto şart değildir.
Protesto, vadeyi izleyen kısa bir süre içinde çekilmelidir. Senette “protestosuz” veya “masrafsız iade” kaydı varsa protesto zorunluluğu kalkabilir. Protesto kayıtları ayrıca borçlunun kredi geçmişine yansıyabilir.
İcra takibi: kambiyo senetlerine özgü haciz yolu
İcra ve İflas Kanunu, çek ve bono gibi kambiyo senetleri için özel ve genel takibe göre daha hızlı bir takip yolu öngörür. Bu yolda icra dairesi önce belgenin kambiyo senedi niteliğini inceler. Borçluya tanınan ödeme ve itiraz süreleri genel takibe göre daha kısadır ve borçlunun itirazı takibi kural olarak kendiliğinden durdurmaz.
Koşulları varsa alacaklı, borçlunun mallarının kaçırılmasını önlemek için mahkemeden ihtiyati haciz de isteyebilir. Yine de şunu unutmayın: icra takibi alacağı tahsil etmenin bir yoludur. Borçlunun haczedilebilir bir malvarlığı yoksa takip beklenen sonucu vermeyebilir.
Zamanaşımı
Bono düzenleyenine karşı haklar vadeden itibaren üç yıl, hamilin cirantalara karşı hakları bir yıl, cirantaların birbirine karşı hakları ise altı ay içinde zamanaşımına uğrar. Zamanaşımı dolduktan sonra alacak her durumda ortadan kalkmaz; ancak hızlı takip yolu kullanılamayabilir.
Çek ile senet arasındaki farklar
| Konu | Çek | Senet (bono) |
|---|---|---|
| Temel işlevi | Ödeme aracı | Vadeli borç (kredi) aracı |
| Ödemeyi yapan | Muhatap banka | Senedi düzenleyen kişi |
| Vade | Kural olarak görüldüğünde ödenir; uygulamada ileri tarihli | Senet üzerinde yazılı vade |
| İbraz | Kısa kanuni ibraz süreleri var | Vadede ödeme için ibraz edilir |
| Karşılıksızlık | Çek Kanunu’na göre yaptırım doğurabilir | Ödenmemesi tek başına cezai yaptırım doğurmaz |
| Bankanın sorumluluğu | Kanuni sınırlı bir tutar | Yoktur |
| Zamanaşımı (asıl borçluya karşı) | Kısa (altı ay) | Daha uzun (üç yıl) |
| Belge | Bankanın verdiği karekodlu çek yaprağı | Hazır form veya serbest yazım; unsurlar tam olmalı |
Çek hakkında daha fazla bilgi için Çek Nedir? Arsa Satışında Çekle Ödemenin Riskleri rehberimize bakabilirsiniz.
Vadeli arsa satışında güvenli ödeme önerileri
Vadeli satışta asıl soru şudur: tapu ne zaman devredilecek, para ne zaman ödenecek? Tapu devri ile paranın el değiştirmesi aynı anda gerçekleştiğinde risk en azdır. Aradaki süre uzadıkça taraflardan biri risk üstlenir. Aşağıdaki seçenekler genel bilgi niteliğindedir; hangisinin size uygun olduğunu bir avukat veya noterle birlikte değerlendirmeniz önerilir.
Tapuda peşin ödeme
En yalın yöntem, bedelin tamamının tapu müdürlüğünde devir işlemi sırasında banka havalesi veya EFT ile ödenmesidir. Satıcı parasını, alıcı tapusunu aynı gün alır. Devir süreci ve masraflar için Tapu Masrafları ve Satış Süreci rehberimize göz atabilirsiniz.
Bloke hesap ve banka aracılığıyla ödeme
Bedel, satıştan önce alıcı adına bir bankada bloke edilir ve tapu devri gerçekleştiğinde satıcıya aktarılır. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ile bankaların birlikte sunduğu güvenli ödeme uygulaması da bu mantıkla çalışır.
Noterde satış vaadi sözleşmesi ve tapuya şerh
Taksitler bitene kadar tapunun satıcıda kalması isteniyorsa, taraflar noterde düzenleme şeklinde bir satış vaadi sözleşmesi yapabilir. Taşınmaz satış vaadi sözleşmesinin geçerli olması için resmi şekilde yapılması gerekir.
Sözleşme tapu kütüğüne şerh edilebilir. Şerh, sonradan taşınmaz üzerinde hak kazanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir ve alıcıyı korur. Şerhin belirli bir süre geçerli olduğunu unutmayın. Bu modelde tapu, son ödeme yapıldığında devredilir.
İpotek karşılığı vadeli satış
Bu modelde tapu alıcıya devredilir ve aynı işlemde taşınmaz üzerine satıcı lehine ipotek konulur. Borç ödenmezse satıcı, ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatabilir. Borç tamamen ödendiğinde ipotek kaldırılır.
İpotek tesisi ve kaldırılması için ayrıca harç ve ücret ödenebilir. Senet de kullanılacaksa, senetlerin tutar ve vadelerinin ipotek belgesinde yazan borçla uyumlu olmasına dikkat edin.
Kısmi ödemelerde dikkat edilecekler
- Her ödemeyi banka üzerinden yapın: Açıklamaya hangi taşınmazın hangi taksiti olduğunu (ada/parsel ve taksit numarası gibi) yazın.
- Ödenen senedin aslını geri alın: Kısmi ödemede ödenen tutarı senet üzerine yazdırın veya imzalı bir makbuz alın.
- Kaparoya dikkat edin: Noterde resmi şekilde yapılmayan taşınmaz satış protokolleri geçersiz sayılabilir; bu durumda verilen paranın akıbeti tartışmalı hâle gelebilir.
- Gerçek bedeli beyan edin: Tapuda beyan edilen bedelin gerçek satış bedelini yansıtmaması, vergi ve ispat açısından sorun doğurabilir.
- Kontrol listesi kullanın: Satış öncesi adımlar için Arsa Alım Satım Kontrol Listesi rehberimizden yararlanabilirsiniz.
Her satışın koşulları farklıdır. Senet, doğru düzenlendiğinde alacağınızı takip etmeyi kolaylaştırır; ancak tapu devredildikten sonra tek başına tam bir güvence sağlamaz. Vadeli satışa karar vermeden önce sözleşme, senet ve teminat yapısını uzman desteğiyle birlikte kurmanız, ileride yaşanabilecek anlaşmazlıkların önüne geçmenin en sağlıklı yoludur.